Yay; Belirli bir kuvvet altında belli bir dereceye kadar elastik deformasyon gösteren elemanlara denir. Uygulanan kuvvet geri kaldırıldığında yay kısmen yada tamamen eski halini alır.
Yay gerildiği zaman enerjiyi depo eder ve kendi haline bırakıldığı zaman kendi üzerinde toplanan enerjiyi aynı miktarda geri veren bir makine elemanıdır.
Yaylar hangi malzemelerden yapılır ?
Yaylar genellikle çelikten yapılır. Kullanıldıkları yere göre de kauçuk yaylarda bulunur. Daha kullanışlı sağlam olan metallerden yapılan yaylardır.
Yaylar Nerelerde Kullanılır ?
Yayların nerelerde kullanıldığını genel olarak bahsetmek gerekirse; otomatik mekanizmalarda, ölçü aletlerinde, motorlu taşıtlarda, frenlerde, mekanik saatlerde, kalıp endüstrisinde vb. yerlerde kullanılır.
Örnek olarak; saat mekanizmalarında, tek etkili pnömatik ve hidrolik silindirlerde enerji depolama elemanı olarak kullanılır.
Yaylar teknik olarak hangi amaçlar için kullanılırlar:
- Kuvvet uygulamak veya bir hareketi kontrol etmek; örneğin kavramalar veya frenlerde kavrama ve fren kuvvetlerini meydana getirmek, kam mekanizmasında kam ile çubuk arasındaki irtibatı sağlamak; patlamalı motorlardaki supapların kapanmasını sağlamak vs..
- Darbe ile meydana gelen kuvvetlerin şiddetini azaltmak, yani sönümleme görevini yapmak örneğin taşıt süspasiyonlarında.
- Bazı sistemlerin frekansları değişmek.
- Birlikte enerjiyi bir hareketi sağlamak amacı ile harcamak yani motor görevini yapmak; örneğin saat mekanizmalarında.
- Kuvvet ölçmek; dinamometre ve bazı kantar mekanizmalarında olduğu gibi.
Yayların Sınıflandırılması
Yaylar üzerine yüklenen yükün veya kuvvetin etki ve yönüne göre sınıflandırılır. Yaylar etkiyen bu kuvvetlere göre basılmaya, çekilmeye, eğilmeye ve burulmaya çalışır. Yayları aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir.
- Baskı yayları
- Çekme yayları
- Burma yayı
- Disk yaylar
- Spiral yaylar
- Yassı yaylar
- Kauçuk yaylar
- Yaprak yaylar.
Yay Çeşitleri Nelerdir ?
Yaylar çeşitli ölçütlere göre aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir.
Şekline göre
Yaylar dış şekillerine göre ve kullanılan malzemenin kesitine göre sınıflandırılabilirler.
Dış şekillerine göre;
- Bilezik yaylar
- Disk yaylar
- Helisel yaylar
- Helisel silindirik yaylar
- Helisel konik yaylar
- Kangal yaylar
- Silindirik yaylar
- Blok yaylar
- Çubuk yaylar
- Kovan yaylar
- Spiral yaylar
- Yaprak yaylar
Malzeme kesitine göre;
- Dairesel kesitli yaylar
- Dikdörtgen kesitli yaylar
Zorlanma şekillerine göre
Yaylar zorlanma şekillerine göre aşağıdaki şekilde sınıflandırılırlar;
- Burulmaya zorlanan yaylar
- Helisel yaylar (kangal yaylar hariç)
- Silindirik yaylar (blok yaylar hariç)
- Çekme ve basmaya zorlanan yaylar
- Bilezik yaylar
- Blok yaylar
Kuvvetin uygulama şekline göre
- Çeki yayları
- Bası yayları
- Kurma yayları
- Form yayları
Malzeme esasına göre
- Metalik yaylar
- Demir esaslı yaylar
- Bakır esaslı yaylar
- Nikel esaslı, özel alaşımlı yaylar
- Metalik olmayan yaylar (Kauçuk, mantar, çeşitli sıvılar ve hava vb.)
Hangi Renk Yay Ne İşe Yarar ?
Yaylar renk kodlarıyla da belirtilir. Buna göre:
Hafif yük yayları = Yeşil
Orta yük yayları = Mavi
Ağır yük yayları = Kırmızı
Ekstra ağır yük yayları = Sarı
Ekstra hafif yük yaylar = Açık yeşil boyanırlar.
Yayların Standartları Nelerdir ?
Yaylar, standart makine parçaları olduğundan, çizelgelerde gerekli ölçüleri verilmiştir. İhtiyaç anında bu çizelgelerden yararlanılır. Baskı yayları TS 1440, TS 1441 ve TS 10243 de, Çekme yayları TS 1442, Disk yayları TS 1443-DIN 2093 ve Yaprak yaylar TS 582'de standartlaştırılmıştır.